Saponiny

  • autor:

    Paulina Styś-Nowak

    Dietetyk

    Ukończyła studia na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Autorka wielu artykułów popularnonaukowych na temat żywienia i szeroko pojętej dietetyki.

Ostatnia aktualizacja: 31 marca 2023

  • Pisząc ten artykuł, korzystaliśmy z:
  • 16źródła
  • 5badań

Saponiny to nielotne związki glikozydowe, naturalnie występujące w większości roślin. Substancje te mają istotne znaczenie w przemyśle spożywczym, rolniczym i farmaceutycznym. Z jednej strony cechują się wieloma właściwościami prozdrowotnymi, z drugiej zaś mogą dawać niechciane skutki uboczne.


W pigułce

  • Saponiny to związki glikozydowe występujące powszechnie w wielu produktach roślinnych, m.in. nasionach roślin strączkowych, liściach herbaty, owsie czy orzeszkach ziemnych.
  • Saponiny wykazują działanie prozdrowotne, ponieważ działają przeciwdrobnoustrojowo, posiadają wysoką aktywność przeciwnowotworową, obniżają poziom glukozy oraz wpływają korzystnie na profil lipidowy.
  • Z drugiej strony, saponiny spożywane w nadmiarze powodują skutki uboczne w postaci wzdęć, biegunki, wymiotów i utraty apetytu.
  • Saponiny mogą zmniejszać wchłanianie składników mineralnych ze spożywanych pokarmów.
  • Bezpieczna, dobowa ilość saponin, której spożycie nie powoduje skutków ubocznych jest trudna do ustalenia.
  • Osoby przyjmujące leki przeczyszczające, chorujące na marskość wątroby oraz stany zapalne jelit powinny ograniczyć ilość saponin w diecie.
  • Moczenie, konserwowanie oraz dokładne płukanie roślin strączkowych znacząco zmniejsza stężenie saponin w spożywanych nasionach.

Czym są Saponiny?


Saponiny to grupa substancji, które zawierają w swojej strukturze hydrofobowy aglikon (sapogenol) i hydrofilowe ugrupowanie cukrowe (glikon). Ich nazwa wywodzi się z łacińskiego słowa "sapo", które oznacza "mydło". Wynika to ze zdolności saponin do obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych i ich silnych właściwości pieniących, wykorzystywanych podczas produkcji mydeł, past do zębów, szamponów, żelów pod prysznic i innych środków czyszczących oraz detergentów.

Saponiny stanowią naturalny mechanizm obronny roślin przed drapieżnikami, pasożytami i owadami. Działają owadobójczo, bakteriobójczo i przeciwgrzybiczo, w związku z tym stosowane są w insektycydach i preparatach biobójczych.

Do tej pory wyizolowano i opisano ponad 60 różnych saponin. Związki te można pozyskać z naturalnych źródeł, lub otrzymać na drodze syntezy chemicznej. Saponiny, podobnie jak inne substancje antyodżycze (garbniki, lektyny, fityniany), posiadają zarówno pozytywny jak i negatywny wpływ na zdrowie człowieka .

Saponiny - właściwości

Właściwości prozdrowotne i działanie toksyczne, zależą w dużej mierze od budowy chemicznej poszczególnych związków oraz ich źródła pochodzenia.

Saponiny wykazują aktywność przeciwnowotworową

Kilka saponin (m.in. disogenina, ginsenozyd, polifilina, protodioscyna i protoneodioscyna) posiada silne właściwości przeciwnowotworowe . Związki te hamują podział komórek nowotworowych i zapobiegają powstawaniu przerzutów.

W licznych badaniach in vitro wykazano, że różne saponiny mogą wykazywać aktywność przeciwnowotworową wobec m.in. raka jajnika, piersi, trzustki, płuc i żołądka .

Warto jednak zaznaczyć, że korzyści te wymagają potwierdzenia w badaniach na zwierzętach, a następnie w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

Saponiny działają przeciwcukrzycowo i kardioprotekcyjnie

Naukowcy wykazali w badaniu na zwierzętach, że saponiny wyizolowane z ogórka morskiego (Holothuria thomasi) obniżają poziom glukozy we krwi oraz wpływają na zmniejszenie zmian zwyrodnieniowych w komórkach trzustki .

Podawanie szczurom z cukrzycą saponin z owoców Solanum anguivi istotnie obniżyło podwyższony poziom glukozy, poziom cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów. Jednocześnie nastąpił wzrost poziomu cholesterolu HDL (tzw. dobry cholesterol) . Naukowcy wykazali także hipolipidemiczne działanie saponin z kłącza pochrzyna nippońskiego (Dioscorea nipponica) oraz nasion nasion achyrantesu ostrego (Achyranthes aspera .

Wstępne badania wskazują na korzystny wpływ saponin na kontrolę wagi u osób z nadwagą i otyłością. Związki te mogą regulować na apetyt oraz modulować proces różnicowania się komórek tłuszczowych w organizmie . Niemniej jednak, pozytywny związek saponin z utartą masy ciała, obniżeniem poziomu glukozy oraz cholesterolu, nadal wymaga potwierdzenia badaniami klinicznymi z udziałem ludzi.

Saponiny działają przeciwdrobnoustrojowo

Liczne badania wykazały bakteriobójcze i grzybobójcze działanie różnych saponin.

Dla przykładu, ekstrakt saponin z trawy cytrynowej wykazywał przeciwdrobnoustrojowe działanie wobec Staphylococcus aureus, Bacillus substilis, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Candida albican i Aspergillus niger .

zdrowe

Saponiny - źródła

Saponiny znajdują się w wielu produktach spożywczych pochodzenia roślinnego w formie glikozydów triterpenoidowych lub steroidów. Związki te nadają żywności gorzki smak.

Saponiny triterpenoidowe występują w:

  • roślinach strączkowych, takich jak lucerna, ciecierzyca, bób, soja, soczewica, fasola,
  • orzeszkach ziemnych,
  • nasionach słonecznika,
  • korzeniu żeń-szenia i lukrecji,
  • kasztanowcu,
  • liściach herbaty,
  • liściach szpinaku,
  • nasionach komosy ryżowej,
  • amarantusie,
  • burakach cukrowych,
  • czosnku.
Wiedza

wiem więcej!

Piana pojawiająca się podczas moczenia i gotowania fasoli czy ciecierzycy to efekt przechodzenia saponin do wody. Zasługą saponin jest również zdolność pienienia się aquafaby - wody pozostałej po odcedzeniu ciecierzycy z puszki, słoika lub po jej ugotowaniu.

Saponiny steroidowe występują w:

  • nasionach pomidorów,
  • korzeniach żeń-szenia,
  • ignamie (tzw. chiński ziemniak),
  • bakłażanie,
  • nasionach kozieradki,
  • szparagach,
  • papryce,
  • juce.

Większość zbóż i traw nie zawiera saponin, za wyjątkiem owsa i prosa, które są bogatym źródłem zarówno saponin steroidowych jak i triterpenoidowych . Saponiny występują także w organizmach morskich: ogórkach morskich i rozgwiazdach .

Ostateczna zawartość saponin może znacząco się różnić w zależności od gatunku rośliny, jej pochodzenia, warunków uprawy, a nawet sposobu przechowywania i przetwarzania. Wykazano, że moczenie, konserwowanie i fermentacja nasion roślin strączkowych powoduje znaczące zmniejszenie zawartości saponin . Podobny efekt uzyskuje się w przypadku polerowania, mielenia i gotowania nasion komosy ryżowej .

Porada

porada

Aby ograniczyć ilość saponin spożywanych razem z puszkowanymi roślinami strączkowymi należy je odcedzić z zalewy i dokładnie opłukać pod bieżącą wodą. W przypadku suchych roślin strączkowych warto odlewać wodę, w której się moczyły, po czym dodać świeżą wodę do gotowania.

Saponiny - szkodliwość

Saponiny, jako substancje o dużej masie cząsteczkowej, są wchłaniane z przewodu pokarmowego w niewielkich ilościach. Liczne badania wykazały, że saponiny spożywane wraz z żywnością nie są toksyczne dla człowieka i innych ssaków (w przeciwieństwie do zwierząt zimnokrwistych).

Niemniej jednak pojawiają się obawy o bezpieczeństwo spożycia saponin w przypadku uszkodzenia lub podrażnienia błony śluzowej żołądka i jelit, co mogłoby zwiększać poziom wchłaniania tych związków do krwioobiegu .

Uwaga

uwaga!

Osoby przyjmujące leki przeczyszczające, chorujace na marskość wątroby, a także stany zapalne jelit powinny unikać nadmiernych ilości pokarmów, obfitujących w saponiny.  

Zakres skutków ubocznych związanych ze spożyciem saponin uzależniony jest przede wszystkim od ich dawki, ale także rodzaju. Dopuszczalna, bezpieczna ilosć saponin w diecie zależy od wielu czynników i jest niezwykle trudna do określenia. Szacuje się, że średnie spożycie saponin na diecie wegetariańskiej wynosi 200 mg na dzień - dawka ta nie wiąże się z występowaniem działań niepożądanych .

Wśród możliwych objawów doustnego spożycia zbyt dużych ilości saponin wymienia się:

  • refluks przełykowy,
  • wzdęcia,
  • biegunkę,
  • mdłości i wymioty,
  • utratę apetytu.

Spożycie dużych ilości saponin może także powodować zmniejszone wchłanianie składników mineralnych z diety (szczególnie magnezu, żelaza, cynku i wapnia).

Toksyczne działanie saponin na skutek dostania się do krwiobiegu (np. przy podaży dożylnej) obejmuje:

  • problemy z wątrobą,
  • drgawki,
  • śpiączkę,
  • niewydolność oddechową,
  • hemolizę (rozpad krwinek czerwonych)

Śmiertelna dawka saponin jest niezwykle trudna do ustalenia i zawiera się w przedziale od 100 do 6000 mg/kg masy ciała .

Więcej podobnych treści

  • autor:

    Paulina Styś-Nowak

    Dietetyk

    Ukończyła studia na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Autorka wielu artykułów popularnonaukowych na temat żywienia i szeroko pojętej dietetyki.


Czy ten artykuł okazał się pomocny?

Oceń wpis i pomóż nam w stworzeniu najlepszego w polskim internecie źródła wiedzy o zdrowiu. Czekamy na Twoje uwagi :)

Dziękujemy za oddany głos!

Twoja opinia jest dla nas ważna. Cieszymy się, że znalazłeś w tym artykule to, czego szukałeś ;)

Dziękujemy za komentarz!

Twoja opinia jest dla nas ważna. Dołożymy wszelkich starań aby nasze artykuły były lepsze.

Twoim zdaniem czegoś tu zabrakło?

Daj nam znać, a wspólnie uzupełnimy ten artykuł


Spis badań i źródeł

Masz pytanie?

Jeśli chciałbyś wiedzieć więcej na ten temat lub wiesz jak uzupełnić artykuł, napisz do nas. Nasi specjaliści udzielą Tobie szybkiej odpowiedzi i przeanalizują proponowane zmiany w treści.

Administratorem Twoich danych osobowych jest vitapedia.pl. Twoje dane posłużą nam wyłącznie do kontaktowania się z Tobą.

Newsletter