Zespół jelita drażliwego

Ostatnia aktualizacja: 20 października 2023

  • Pisząc ten artykuł, korzystaliśmy z:
  • 39źródła
  • 44badań

Zespół jelita drażliwego (ang. Irritable Bowel Syndrome, IBS) jest to czynnościowe zaburzenie żołądkowo-jelitowe, którego objawy obejmują bóle brzucha związane ze zmianą postaci stolca lub częstością wypróżnień.

IBS dotyka 5-10% populacji bez chorób współistniejących. Najczęściej chorują kobiety do 50. roku życia. IBS często współistnieje z dysbiozą jelitową, nietolerancjami pokarmowymi oraz zaburzeniami psychicznymi. U większości ma on charakter nawracający i ustępujący. W patogenezie choroby dużą rolę odgrywa przewlekły stres.

Zebraliśmy wszystko, co warto wiedzieć na temat zespołu jelita drażliwego.


W pigułce

  • Zespół jelita drażliwego (IBS) to czynnościowe zaburzenie żołądkowo-jelitowe.
  • Jelito drażliwe objawia się bólami brzucha, związanymi z postacią i częstością wypróżnień. Oprócz tego u pacjentów z IBS występują częste i dokuczliwe wzdęcia,  domieszka śluzu w kale i nieprawidłowe uformowanie stolca czy zmiana liczby wypróżnień. 
  • Do najczęstszych przyczyn IBS należą infekcja jelitowa, zaburzenia interakcji mózgowo-jelitowej oraz dysbioza jelitowa.
  • Na IBS chorują najszęściej kobiety w trzeciej i czwartej dekadzie życia.
  • Wyróżniane są cztery typy IBS: biegunkowy, zaparciowy, mieszany i niesklasyfikowany.
  • Aktualnie obowiązujące kryteria diagnostyczne IBS to Kryteria Rzymskie IV. Diagnoza jelita drażliwego opiera się na weryfikacji objawów, obserwacji i badaniu fizykalnym.
  • Leczenie jelita drażliwego uzależnione jest od objawów chorego. Terapia pierwszego rzutu obejmuję dietę low FODMAP oraz odpowiednią probiotykoterapię.

Co to jest zespół jelita drażliwego?

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest to czynnościowe zaburzenie żołądkowo-jelitowe. Oznacza to, że jest niezwiązany z nieprawidłowościami strukturalnymi lub biochemicznymi w obrębie jelit, które można wykryć za pomocą standardowych narzędzi diagnostycznych, a dominującymi objawami są bóle brzucha, wzdęcia oraz zaburzenia rytmu wypróżnień

IBS został zakwalifikowany do najczęstszych zaburzeń czynnościowych jelit o charakterze interdyscyplinarnym.

Przez wielu ekspertów IBS określany jest również mianem zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowych, co jednoznacznie wskazuje na znaczenie nieprawidłowości w funkcjonowaniu osi mózgowo-jelitowej w patogenezie choroby .

IBS objawia się najczęściej bólami brzucha i dyskomfortem, które wiążą się ze zmianą postaci stolca lub częstością wypróżnień .

IBS dotyka 5-10% populacji bez chorób współistniejących . Choroba występuje niezależnie od wieku. W odniesieniu do populacji ogólnej, częściej chorują osoby z zaburzeniami i chorobami psychicznymi oraz młode dorosłe kobiety do 50. roku życia

Zespół jelita drażliwego najczęściej ma charakter nawracający i ustępujący. Ma bardzo istotny wpływ na jakość życia i funkcjonowanie społeczne .

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Mimo że etiologia IBS nie jest jeszcze w pełni wyjaśniona, najdokładniej rozpoznaną przyczyną rozwoju zespołu jelita drażliwego jest infekcja jelitowa, obserwowana u aż 10-20% pacjentów z IBS

Coraz więce dowodów sugeruje, że przyczynami IBS mogą być również :

  • Zaburzenia interakcji jelitowo-mózgowej ,
  • Uszkodzenia bariery nabłonkowej, 
  • Ostre zapalenie żołądka i jelit ,
  • Dysbioza jelitowa
  • Nadwrażliwość trzewna,
  • Przewlekły stres (50-80% pacjentów z IBS) ,
  • Nietolerancje pokarmowe i obecność antygenów pokarmowych, 
  • Nadprodukcja kwasów żółciowych, 
  • Zachodni model żywienia obfitujący w szybko fermentujące krótkołańcuchowe węglowodany, które  powodują wzdęcia gazów, a także krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, obniżające pH okrężnicy, co w efekcie może powodować objawy u pacjentów z IBS ,
  • Zaburzenia osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) oraz układu immunologicznego,
  • Czynniki psychologiczne.

W ostatnim czasie w rozważaniach na temat patogenezy IBS dominuje pogląd, że jego główną przyczyną są zaburzenia interakcji mózgowo-jelitowej. Istotnym elementem tej zależności jest dysbioza jelitowa. W regulowaniu pracy osi mózgowo-jelitowej biorą bowiem udział mechanizmy neurogenne, endokrynne i immunologiczne, które modyfikowane są przez mikrobiom jelitowy. W dysbiozie jelitowej obserwuje się redukcję korzystnych dla zdrowia szczepów bakterii, przy jednoczesnym wzroście organizmów patogennych . W IBS stwierdzono zmniejszenie bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium oraz zwiększenie Escherichia coli, Streptoccocus, Clostridium spp., a także zmianę proporcji pomiędzy Bacteroidetes a Firmicutes .

zdrowe

Czynniki ryzyka zespołu jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego dależy do chorób wieloczynnikowych. Oznacza to, że jego rozwój zależy od zaburzeń w pracy wielu narządów, a przyczyn można upatrywać zarówno w czynnikach genetycznych jak i środowiskowych. 

Badacze wskazują, że częstość występowania IBS jest znacznie wyższa u kobiet niż u mężczyzn (choroba występuje 3-4 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn) . Co ciekawe, znacznie częściej choroba pojawia się u osób młodych - częstość występowania u osób w wieku 50 lat lub starszych jest znacznie niższa .

Do najdokładniej zdefiniowanych czynników predysponujących do rozwoju zespołu jelita drażliwego zaliczyć można :

  • Zaburzenia motoryki jelit. Zauważono, że osoby z IBS miały zwiększone nagromadzanie gazów w jelitach oraz wydłużony czas przejścia gazów z dwunastnicy do odbytnicy w stosunku do osób zdrowych. Osoby chore miały aż 500 cm3 gazów zatrzymanych w jelitach, natomiast osoby zdrowe jedynie 22 cm
  • Nadwrażliwość trzewna. Udowodniono, że osoby chore na IBS mają silniejsze odczuwanie bólu i wzdęcia jelit w porównaniu z grupą kontrolną przy podobnej ilości gazów w jelitach, co może wiązać się z opóźnionym czasem opróżniania jelit .
  • Stan zapalny. Pacjenci z IBS mają podwyższone stężenie markerów stanu zapalnego, takich jak komóki tuczne, limfocyty, TNF-α, IL-6, LIF, NGF, IL-1β, w błonie śluzowej jelita w odniesieniu do osób zdrowych. Ponadto komórki błony śluzowej jelita osób chorych ze względu na nasilony stan zapalny są bardziej przepuszczalne, co w efekcie może doprowadzić do zespołu nieszczelnego jelita .
  • Infekcje jelitowe. Zaobserwowano 6-krotny wzrost ryzyka rozwoju IBS po przebytym zakażeniu jelit (bakteryjnym, wirusowym lub pierwotniakowym) . Czynnikami predysponującymi dodatkowo do rozwoju drażliwego jelita były przedłużająca się gorączka i infekcja, długotrwałe stosowanie antybiotyków oraz nasilony stan zapalny .
  • Dysbioza jelitowa. U osób chorych na IBS niejednokrotnie zaobserowano zaburzenia mikrobiomu jelitowego . Często wraz z zespołem jelita drażliwego współwystępuje przerost bakteryjny jelita cienkiego (ang. Small Intestinal Bacterial Overgrowth, SIBO) oraz zespół rozrostu metanogenów (ang. intestinal methanogen overgrowth, IMO), a objawy wzajemnie się pokrywają .
  • Nietolerancje pokamowe. Zaobserwowano, że zespół jelita drażliwego współistnieje często z licznymi nietolerancjami pokarmowymi . Zauważono, że u wielu pacjnetów z IBS eliminacja składników diety takich jak fruktoza, fruktany, gliadyna, sorbitol czy laktoza, powoduje częściowe wyciszenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego
  • Genetyka. Badania nie wskazują jednoznacznie związku pomiędzy czynnikami genetycznymi a występowaniem IBS . Istotniejszą rolę mogą odgrywać w tym przypadku podobieństwa osobowościowe i nabyte w środowisku rodzinnym nawyki związane z odpornością na stres czy reagowaniem na trudności życiowe .
  • Dysfunkcje psychospołeczne. Nasilone objawy IBS obserwuje się znacznie częściej u osób z zaburzeniami w funkcjonowaniu psychospołecznym. Osoby po przejściu traumatycznych wydarzeń życiowych i stresu, na przykład rozpad związku czy utrata pracy, mają zwiększone ryzyko rozwoju jelita drażliwego. Ponadto pacjenci z IBS mieli istotnie wyższy wskaźnik zaburzeń nastroju (30%), myśli samobójczych (15-30%), zaburzeń depresyjnych i niepokoju (30-50%) oraz somatyzacji w odniesieniu do osób zdrowych. Co ciekawe, osoby z dobrym wsparciem psychospołecznym miały zdecydowanie mniejsze nasilenie objawów IBS .

Objawy zespołu jelita drażliwego

Objawy IBS są przewlekłe i nawracające. Podstawowymi objawami są dolegliwości ze strony układu pokarmowego - ból brzucha oraz zaburzenia rytmu wypróżnień (biegunki, zaparcia lub naprzemienne biegunki i zaparcia) .

Uwaga

Jak boli brzuch w zespole jelita drażliwego? 

Ból brzucha przy jelicie drażliwym może być stały lub nawracający. Jest niecharakterystyczny oraz o zmiennej lokalizacji. Najczęściej pojawia się w okolicach podbrzusza.

IBS z biegunką 

W przypadku zespołu jelita drażliwego z towarzyszącą biegunką, stolce mogą być wodniste lub półpłynne, jednak rzadko o zwiększonej objętości. Wypróżnienia mają miejsce stosunkowo często i poprzedzone są zwykle gwałtownym parciem. Najczęściej do wypróżnień tego rodzaju dochodzi w następstwie sytuacji stresowych lub przed ich wystąpieniem, po posiłkach lub w godzinach porannych. 

IBS z zaparciami

Zespół jelita drażliwego z zaparciami wiąże się ze zmniejszoną częstością wypróżnień. Stolec jest twardy i oddawany z wysiłkiem a nawet z dolegliwościami bólowymi. Po oddaniu stolca może pojawiać się uczucie niepełnego wypróżnienia.

IBS z naprzemiennie występującymi biegunkami i zaparciami

U pacjentów z tą kategorią IBS występują naprzemienne biegunki i zaparcia. Ból i dyskomfort w jamie brzusznej występują zarówno przed jak i po wypróżnieniu.

Nisklasyfikowany IBS

Do tej kategorii należą przypadki z IBS z bliżej nieokreślonymi objawami .

Inne objawy IBS

Zespół jelita drażliwego wiąże się w głównej mierze z dolegliwościami ze strony układu pokarmowego. Może jednak dawać również objawy ogólne. 

Do pozostałych objawów jelita drażliwego należą :

  • nawracające i dokuczliwe wzdęcia, 
  • domieszka śluzu w kale i nieprawidłowe uformowanie stolca, 
  • uczucie parcia w odbycie i pilna potrzeba wypróżnienia,
  • uczucie niepełnego wypróżnienia, 
  • zmiana liczby oddawanych stolców, 
  • nasilanie dolegliwości po spożyciu posiłku,
  • zgaga, nudności i wymioty, 
  • bóle głowy i ciągłe uczucie zmęczenia, 
  • zaburzenia nastroju (lęki, stany depresyjne), 
  • zaburzenia cyklu menstruacyjnego, 
  • częste oddawanie moczu.
Porada

porada

Jeżeli obserwujesz u siebie objawy zespołu jelita drażliwego, zgłoś się do lekarza medycyny rodzinnej. Objawy IBS są bowiem nieswoiste i mogą pojawiać się w wielu innych jednostkach chorobowych.

Diagnostyka zespołu jelita drażliwego

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego często jest procesem trudnym, wymagającym dokładnej oceny klinicznej badaniem podmiotowym i przedmiotowym, a także wnikliwej obserwacji . Nie istnieją testy diagnostyczne potwierdzające IBS .

Obecnie obowiązującymi kryteriami diagnostycznymi IBS są Kryteria Rzymskie IV, opracowane na drodze konsensusu przez ekspertów zajmujących się zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi . Obejmują one ból brzucha nawracający minimum jeden dzień w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, któremu towarzyszą co najmniej dwie z poniższych cech:

  • związany z defekacją,
  • związany ze zmianą częstotoliwości wypróżnień,
  • związany ze zmianą konsystencji stolca.

Co istotne, kryteria muszą zostać spełnione przez ostatnie trzy miesiące, natomiast początek objawów powinien przypadać na co najmniej 6 miesięcy przed rozmoznaniem .

Oprócz tego, pacjentów z IBS dzieli się na podgrupy zgodnie z dominującym wzorcem stolca za pomocą skali opracowanej przez Bristol Stool Form Scale :

  • IBS z biegunką - powyżej 25% wypróżnień stanowią stolce w formie kłaczkowatych drobin o nieregularnych krawędziach i maziste oraz stolec wodnisty bez stałych elementów lub całkowicie płynny, natomiast mniej niż 25% stanowią oddzielne twarde bryłki podobne do orzechów oraz uformowane posklejane bryłki w kształcie kiełbasy, 
  • IBS z zaparciami - tutaj na odwrót - powyżej 25% stanowią wypróżnienia w formie oddzielnych twardych bryłek oraz uformowanych posklejanych bryłek, natomiast mniej niż 25% to stolce kłaczkowate o nieregularnych krawędziach i maziste oraz wodniste lub całkowicie płynne, 
  • IBS z mieszanym wzorcem stolca - powyżej 25% procent stanowią tutaj stolce w formie oddzielnych twardych bryłek oraz uformowanych posklejanych bryłek, a także ponad 25% to wypróżnienia kłaczkowate o nieregularnych krawędziach i maziste oraz wodniste lub całkowicie płynne,
  • Niesklasyfikowany IBS.

W celu potwierdzenia lub wykluczenia zespołu jelita drażliwego, warto wykonać badania takie jak USG jamy brzusznej, pełna morfologia krwi, Odczyn Biernackiego (OB), stężenie białka C-reaktywnego i TSH . Dodatkowo, według wytycznych American College of Gastroenterology dotyczących postępowania w IBS, diagnostyka powinna opierać się ponadto o wykonanie badań w celu wykluczenia celiakii (przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej lub przeciwko endomysium mięśni gładkich, a w razie wątpliwości biopsja dwunastnicy w trakcie panendoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego). Dodatkowo, istotne jest badanie kalprotektyny w kale, niezbędne do wykluczenia nieswoistego zapalenia jelit. Zasadne może okazać się również wykonanie wykonanie testu oddechowego w kierunku SIBO .

W przypadku ostrych objawów, diagnostyka jelita drażliwego opiera się o badanie endoskopowe (kolonoskopię). Przeprowadza się je u pacjentów z gorączką i krwawieniem z odbytu o nieznanej etiologii, obciążonych ryzykiem rodzinnym raka jelita grubego, z niedokrwistością z niedoboru żelaza czy w wieku 50 lat lub więcej .

Najważniejsze choroby wymagające różnicowania z zespołem jelita drażliwego to choroba trzewna (celiakia), nieswoiste zapalenia jelit, choroby tarczycy, choroby pasożytnicze i bakteryjne jelit, endometrioza, alergia czy nowotwory.

Choroby współistniejące z zespołem jelita drażliwego

Wielu pacjentów z zespołem jelita drażliwego zmaga się z chorobami współistniejącymi. 

Ponad 20% osób cierpiących na IBS boryka się również z innymi czynnościowymi zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego, do których należą niestrawność czynnościowa, zgaga, refluks żołądkowo-przełykowy czy nudności . Zauważono również, że IBS współwystępuje z IBD, czyli niesoistymi chorobami zapalnymi jelit, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego . Zespół jelita drażliwego jest również często związany z nietolerancjami pokarmowymi, na przykład na laktozę, gluten czy histaminę.

Do chorób niezwiązanych z przewodem pokarmowym współistniejących z IBS należą nietrzymanie moczu, dyssynergia dna miednicy, urologiczny zespół przewlekłego bólu miednicy (śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego i przewlekłe zapalenie gruczołu krokowego), wulwodynia, pęcherz nadreaktywny czy zespół bólu prostaty . Ponadto obserwuje się zależność pomiędzy objawami IBS a zespołem napięcia przedmiesiączkowego, zaburzeniami erekcji oraz zaburzeniami miesiączkowania. Dodatkowo zespół jelita drażliwego często współistnieje z zespołem fibromialgii, przewlekłym bólem miednicy czy migreną. IBS często towarzyszy również zaburzeniom odżywiania .

Wiele badań epidemiologicznych wskazuje, że zarówno z IBS jak i z chorobami związanymi z IBS, współistnieją choroby i zaburzenia psychiczne, takie jak zaburzenia lękowe, nerwica, depresja, somatyzacja czy neurotyzm .

Leczenie zespołu jelita drażliwego

Leczenie pacjentów chorych na IBS ukierunkowane jest na złagodzenie bólu oraz unormowanie trybu wypróżnień.

Podstawą jest edukacja na temat choroby, zmiany w diecie, zwiększenie podaży błonnika rozpuszczalnego, higieniczny tryb życia (aktywność fizyczna, redukcja stresu czy dbanie o dobry sen) oraz leki przeciwskurczowe .

W leczeniu pierwszego rzutu zespołu jelita drażliwego stosuje się dietę low FODMAP, polegającą na eliminacji żywności obfitującej w fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole (ang. Fermentable Oligosaccharides, Disacchardies, Monosaccharides and Polyols, FODMAP). Ma ona na celu wyciszenie objawów i normalizację pracy przewodu pokarmowego .

Dietę warto rozszerzyć o odpowiednią suplementację. Terapia pierwszego rzutu obejmuje również preparaty bez recepty, takie jak probiotyki, probiotyki, synbiotyki czy błonnik rozpuszczalny, które mogą przyczynić się do normalizacji pracy przewodu pokarmowego oraz złagodzenia objawów . Na szczególną uwagę w łagodzeniu objawów IBS zasługuje szczep Lactobacillus plantarum 299v .

W celu złagodzenia objawów IBS zalecane jest również stosowanie preparatów z mięty pieprzowej w ilości 180-225 mg olejku dwa razy na dobę od dwóch do dwunastu tygodni .

Do leków rozkurczowych stosowanych powszechnie w IBS należą hioscyna, drotaweryna, alweryna, pinaweryna, dicyklomina, otylonium, cymetropium mebeweryna, trimebutyna .

W Polsce powszechnie stosowanymi lekami na jelito drażliwe są loperamid w postaci biegunkowej oraz glikol polietylenowy w postaci zaparciowej. Niestety oprócz złagodzenia objawów biegunek i zaparć, żaden z powyższych leków nie przyczynia się do złagodzenia objawów IBS długofalowo.

Nowe leki na jelito drażliwe obejmują eluksadolinę, linaklotyd, lubiprostonem czy plekanatyd .

W przypadku IBS ze współistniejącymi biegunkami, rekomendowanie jest stosowanie ryfaksyminy. W leczeniu IBS z zaparciami zalecane jest stosowanie aktywatorów kanałów chlorkowych i aktywatorów cyklazy guanylanowej.

W sytuacji występowania ogólnoustrojowych objawów IBS, eksperci zwracają uwagę na konieczność wdrożenia odpowiedniej psychoterapii .

Inne sposoby leczenia zarezerwowane są dla pacjentów w znacznie bardziej zaawansowanym stadium choroby i ciężkimi objawami. Obejmują neuromodulatory ośrodkowe, leki zwiększające wydzielanie jelitowe, leki działające na receptory opioidowe lub 5-HT czy minimalnie wchłanialne antybiotyki oraz psychoterapię wraz z wdrożeniem odpowiedniej farmakoterapii (trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych lub selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny) .

Dieta w zespole jelita drażliwego

Dieta zalecana przy zespole jelita drażliwego polega na ograniczeniu fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli (ang. Fermentable Oligosaccharides, Disacchardies, Monosaccharides and Polyols, FODMAP) oraz błonnika nierozpuszczalnego. Owe składniki pożywienia po dotarciu do dystalnej części jelita cienkiego i okrężnicy, zwiększają ciśnienie osmotyczne w świetle jelita grubego i dostarczają substratu do fermentacji bakteryjnej, co w efekcie prowadzi do wytwarzania gazów, wzdęcia brzucha oraz bólu i dyskomfortu.

Do produktów obfitujących w FODMAP należą między innymi: pszenica, mleko, nabiał, czerwone mięso, jabłka, gruszki, arbuz, cebula, czosnek, kapusta, brukselka, fasola, brokuły, kalafior, śliwki, kofeina, mannitol, sorbitol, ksylitol. 

Błonnik nierozpuszczalny (otręby) należy ograniczyć w diecie na korzyść błonnika ropuszczalnego (babka jajowata, babka płesznik).

W przypadku towarzyszącej IBS nietolerancji laktozy należy również ograniczyć mleko i nabiał (20% pacjentów z IBS w Polsce ma nietolerancję laktozy) .

Dieta low FODMAP z ograniczeniem błonnika nierozpuszczalnego zmniejsza objawy i poprawia jakość życia pacjentów z IBS. Ponadto korzystnie zmienia mikrobiom jelitowy i przywraca równowagę w komórkach wydzielania wewnętrznego przewodu pokarmowego .

Więcej podobnych treści

  • autor:

    Natalia Kalinowska


Czy ten artykuł okazał się pomocny?

Oceń wpis i pomóż nam w stworzeniu najlepszego w polskim internecie źródła wiedzy o zdrowiu. Czekamy na Twoje uwagi :)

Dziękujemy za oddany głos!

Twoja opinia jest dla nas ważna. Cieszymy się, że znalazłeś w tym artykule to, czego szukałeś ;)

Dziękujemy za komentarz!

Twoja opinia jest dla nas ważna. Dołożymy wszelkich starań aby nasze artykuły były lepsze.

Twoim zdaniem czegoś tu zabrakło?

Daj nam znać, a wspólnie uzupełnimy ten artykuł


Spis badań i źródeł

  • Adrych K.: Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 6, 224–233.
  • Agger J.L., Schröder A., Gormsen L.K., Jensen J.S., Jensen T.S. i wsp.: Imipramine versus placebo for multiple functional somatic syndromes (STreSS-3): a double-blind, randomised study, Lancet Psychiatry 2017, 4(5): 378-388.
  • Alammar N., Stein E.: Irritable Bowel Syndrome: What Treatments Really Work, Med Clin North Am 2019, 103(1): 137-152.
  • Barbara G., Feinle-Bisset C., Ghoshal U.C., Quigley E.M., Santos J. i wsp.: The Intestinal Microenvironment and Functional Gastrointestinal Disorders, Gastroenterology 2016, 18: S0016-5085(16)00219-5.
  • Bengtson M.B., Aamodt G., Vatn M.H., Harris J.R.: Co-occurrence of IBS and symptoms of anxiety or depression, among Norwegian twins, is influenced by both heredity and intrauterine growth, BMC Gastroenterol 2015, 15: 9.
  • Buono J.L., Carson R.T., Flores N.M.: Health-related quality of life, work productivity, and indirect costs among patients with irritable bowel syndrome with diarrhea, Health Qual Life Outcomes 2017, 15: 35.

Masz pytanie?

Jeśli chciałbyś wiedzieć więcej na ten temat lub wiesz jak uzupełnić artykuł, napisz do nas. Nasi specjaliści udzielą Tobie szybkiej odpowiedzi i przeanalizują proponowane zmiany w treści.

Administratorem Twoich danych osobowych jest vitapedia.pl. Twoje dane posłużą nam wyłącznie do kontaktowania się z Tobą.

Newsletter